Adres współczesny:
Rynek 1

Dawna hipoteka:
- nr 1 (od 1746)

Adresy historyczne:
- Ring 1 (do 1922; 1939–1944)
- Rynek 1 (1922-1939; 1945–1950)
- Plac Stalina 1 (1950–1956)
- Rynek 1 (od 1956)

Data budowy: prawdopodobnie XVI w.

Architekt: nieznany

Inwestor: nieznany

Właściciele:
1670: Christoph Kraker von Schwartzenfeld
1676: Johann Kraker von Schwartzenfeld
początek XVIII w. prawdopodobnie: Martin Scholz von Löwenkron
1746: Thomas Scholz von Löwenkron
1755: spadkobiercy Löwenkronów
1755–1756: Karl Christoph von Owstin
1765: Jacob Karl Psczenski
1790–1796: Georg Leopold von Reiswitz
1796–1805: Erdmann Gustav Henckel von Donnersmarck
1805-1856: Johann Sedlaczek
1856–1876: Johann Paul Sedlaczek
1856–1886: Heinrich Sedlaczek
1886–1888: Hugo Sedlaczek
1888–1906: Ottilia Sedlaczek
1907–1945: H. Sedlaczek, G.m.b.H. Wein-Grosshandlung


     
Deutsch / Niemiecki
strona główna
obiekty:
ul. Gliwicka
ul. Górnicza
ul. Krakowska
Rynek
ul. Tylna
ul. Wajdy
ul. Zamkowa
pl. Żwirki i Wigury
osoby
bibliografia
plan miasta
 


 
 

Uzupełniające informacje o mieszkańcach:

Christoph Kraker von Schwartzenfeld (zm. ok. 1672 r.) Według niepotwierdzonej dokumentami rodzinnej tradycji wywodził się od rycerza walczącego po stronie czeskich powstańców w bitwie pod Białą Górą (1620). Burmistrz Tarnowskich Gór w latach: 1633, 1643, 1655 i żupnik (niem. Bergmeister, łac. mettalicae prefectus) w roku 1665. W 1668 r. otrzymał wraz ze swoimi synami (Johannem i Christophem) tytuł szlachecki, przydomek von Schwartzenfeld oraz herb: rycerz z maczugą nad blankami. Epitafium jego żony Marianny z domu Zucher (1615-1668) zachowało się w kościele pw. św. Anny.

Johann Kraker von Schwartzenfeld (1639–1719), syn wyżej wymienionego.

Martin Scholz von Löwenkron (1661–1731). Urodzony w Bytomiu jako syn tamtejszego burmistrza Johannesa i Susanny z domu Bernhard. Mieszkał w Tarnowskich Górach w latach 1687-1724, tu urodziła się większość jego dzieci. W 1701 r. został cesarskim kontrolerem solny (niem. Salzversilberer). W 1706 r. otrzymał tytuł szlachecki, nazwisko von Löwenkron oraz herb: biały koń w czerwonym polu. Dwukrotnie żonaty: w 1684 r. z Anną Susanną Malcherwitz i w 1713 r. z Marią Elisabethą von Skronsky und Budzow (1693-1729). Po nobilitacji został właścicielem wielu majątków, w tym: Sierot, Kamieńca, Karchowic, Wieszowej, Konar, Nierady, Turawy, Szumiradu i Starych Tarnowic. W latach 1726-1728 mieszkał w Starych Tarnowicach, gdzie fundował budowę chóru muzycznego w kościele św. Marcina. Później przeprowadził się do Turawy. Pochowany został w Kotorzu Wielkim.

Thomas Scholz von Löwenkron (1693–ok.1750), ur. w Tarnowskich Górach, syn wyżej wymienionego i podobnie jak ojciec kontroler solny, właściciel: Wieszowej, Nierady i Konar.

Karl Christoph von Owstin (1720–1791), syn szwedzkiego kapitana Cuno Williama. Brał udział w wojnach śląskich, w 1750 r. został rotmistrzem. Dowodził stacjonującym w latach 1755-1756 w Tarnowskich Górach szwadronem 6 Pułku Huzarów tzw. brunatnych (niem. Husarenregiment H. 6 „braune Husaren”). W pruskiej armii dosłużył się stopnia pułkownika. Herbem rodziny von Owstein był czerwony szewron (krokiew) w białym polu.

Jacob Karl Psczenski, syn burmistrza Bytomia Georga Franza Psczyńskiego, od 1721 r. odnotowany w Bytomiu jako medyk, od co najmniej 1727 r. mieszkał w Tarnowskich Górach, gdzie m.in. pełnił urząd radnego i burmistrza (w 1746 r.), autor dzieł: „Palma Paulina” i „Oda leonica iliade”.

Georg Leopold von Reiswitz (1764–1828), urodzony w Mosznej, baron, rycerz zakonu świętego Jana, major w armii pruskiej, późniejszy radca wojenny w Warszawie i współautor gry wojennej „Das Taktische Kriegsspiel” wykorzystywanej do szkolenia oficerów i dla rozrywki. Zmarł w Stargardzie.

Erdmann Gustav Henckel von Donnersmarck (1734–1805) urodzony w Świerklańcu syn Karla Erdmana i jego żony Anny Zuzanny von Larisch. Baron i hrabia cesarstwa, w latach 1771-1804 landrat bytomski, w 1805 r. tytularny 6. Wolny Pan Stanowy Bytomia. Żonaty z Rudolfiną von Dyhernn und Schönau, z którą miał dwóch synów: Gustava Adolfa i Karla Lazarusa. Zmarł w Świerklańcu.

Rodzina Sedlaczek

Johann Sedlaczek (1756–1846) kupiec pochodzący z Toszka, jego siostrą (lub kuzynką) była Christiane Schitting żona bytomskiego karczmarza, zaś kuzynem ks. Jacob Sedlaczek (1758–1842) proboszcz w Sobocisku. Według rodzinnej tradycji już w 1786 r. założył firmę handlującą winem. W 1791 r. został przyjęty do prawa miejskiego w Tarnowskich Górach i wstąpił do tutejszego Bractwa Strzeleckiego. Był wtedy właścicielem domu nr 18 (obecny Rynek 16), a w roku 1805 r. kupił od Erdmanna Gustava Henckla von Donnersmarcka dom nr 1 (Rynek 1). Był członkiem Komitetu Rajców (rady miejskiej). W 1795 r. ożenił się Theresą Langer (ur. 1775 r.), z którą miał co najmniej siedmioro dzieci. Został pochowany na nieistniejącym już cmentarzu przy kościele pw. św. św. Apostołów Piotra i Pawła.

II pokolenie:
Joseph Sedlaczek (ur. 1804) studiował prawo na Uniwersytecie w Heidelbergu.
Johann Paul Sedlaczek (1796–1878) w 1826 r. został przyjęty do Bractwa Strzeleckiego, a w 1828 r. do prawa miejskiego. Przejął po ojcu prowadzenie winiarni. Był dwukrotnie żonaty: najpierw z Marią, z domu Broja (1803-1835), a następnie z Albertiną z domu Ernst.

III pokolenie:
Heinrich Sedlaczek (1829–1886). W 1859 r. założył pierwszą w Tarnowskich Górach księgarnię. Rozbudował winiarnię i na stulecie jej działalności (w 1886 r.) odnowił dom przy rynku oraz wybudował nowy magazyn przy obecnej ul. ks. Michała Lewka 9 (budynek magazynu, o surowych neogotyckich formach zaprojektował Paul Jackisch). Poślubił Ottilię Böhm (1831-1906), która po śmierci męża i wyjeździe syna, w latach 1888-1906 prowadziła firmę.
Maria Sedlaczek (ur. 1831) wyszła za miejscowego lekarza Gustava Böhma.

IV pokolenie
Hugo Sedlaczek (1863–1918), po śmierci ojca na krótko przejął prowadzenie firmy, jednak po dwóch latach wyjechał do Mád w okolicy Tokaju, gdzie Sedlaczkowie mieli winnice, a wkrótce potem przeniósł się do Nowego Jorku.
Erwin Sedlaczek (ur. 1871) chemik pracujący w Berlinie, autor kilku znaczących prac naukowych, mi.n. dysertacja doktorska: Ueber einige Derivate des Methylhydrazins, 1895.
Irma Sedlaczek (ur. 1879), żona wydawcy i księgarza Heinza Erben, po ślubie używała podwójnego nazwiska Erben-Sedlaczek. Mieszkała w Žatecu (w Czechach), a po śmierci męża we Wrocławiu. Poetka, autorką tomików wierszy: Aus Kampf und Stille (Z walki i ciszy, 1911), Reifendes Land (Dojrzewająca ziemia, 1913) i Die Stimme des Tages (Głosy dnia, 1922). Zob. więcej: http://www.montes.pl


Irma Sedlaczek

Firma
W 1904 r. powstała filia firmy Sedlaczków w Chorzowie. 1 stycznia 1907 r. rodzinne przedsiębiorstwo zostało przekształcone w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością: H. Sedlaczek, G.m.b.H. Wein-Grosshandlung. Zarządzali nią Karl Loeprecht i Paul Lunow. W 1908 r. powstał kolejny oddział — w Zabrzu. Firma działała do 1945 r.


     

Herb rodu Kracker von Schwartzenfeld

Herb rodu Scholz von Löwenkron

Herb rodu von Owstin (Owstien)

Herb rodu von Reiswitz

Herb rodu Henckel von Donnersmarck

Aus einem traditionsreichen Handelskontor - o rodzie Sedlaczków

 
 


Opis:

Budynek na rzucie czworoboku, pierwotnie z wewnętrznym dziedzińcem (obecnie zabudowanym do wysokości parteru). Murowany z łamanego dolomitu, częściowo z cegły, podpiwniczony, piętrowy z częściowo użytkowym poddaszem. Na parterze znajduje się obecnie „Restauracja-Winiarnia Sedlaczek”, a na piętrze i poddaszu „Muzeum w Tarnowskich Górach” (założone w 1958 r.).

Kliknij na obrazek i zobaczyć profil Restauracji-Winiarni S e d l a c z e k na facebooku

Sedlaczek


Rynek 1, fot. 2018 r.

Elewacje otynkowane, bezstylowe. Portal kamienny, zamknięty od góry łukiem półokrągłym, z dekoracją mającą formę kotary podtrzymywanej przez dwa putta. W jej części centralnej herb Tarnowskich Gór i data wydania tzw. aktu wolności górniczej „1526”. (Wiele elementów zrekonstruowano w 1954 r., stąd znalazł się w niej herb miasta obowiązujący w tamtym czasie, a odmienny od obecnego. Oryginalny jest putto po prawej stronie i niektóre elementy kotary. We wcześniejszej dekoracji w części centralnej znajdował się herb Prus, poniżej którego ok. 1920 r. umieszczono datę „1786”, mającą upamiętniać założenie winiarni Sedlaczka). W portalu drzwi klepkowe (współczesne, ok. 1980 r.) z metalową kratą w nadświetlu (prawdopodobnie z XIX w.). Obok prostokątne wejście do winiarni (współczesne, 2008 r.).


Portal, fot. 2018 r.

W narożniku na wysokości piętra rzeźba: „głowa Polaka” w charakterystycznym kołpaku z piórami (wspomniana już w roku 1894 przez Hansa Lutscha, trudna do datowania, prawdopodobnie XVIII/XIX w). Poniżej dawna lampa gazowa (obecnie przerobiona na elektryczną) na wysięgniku ozdobionym liśćmi i owocami winorośli (lampa i wysięgnik z 1913 r., kolorowe przeszklenia współczesne z 1992 r.) Wejście od ul. Gliwickiej (drzwi współczesne, koniec XX w.) ujęte w pilastry (kapitel po prawej stronie zachował oryginalne formy, prawdopodobnie z XVIII w.). Wszystkie okna prostokątne z obramieniami (obramienia i stolarka współczesna). Dachy (obecne wykonane w 1954 r.) wielospadowe w części północnej pokryte gontem, a w części południowej dachówką.

Wnętrza: piwnice w części północnej (od Rynku) ze sklepieniami kolebkowymi z lunetami wspartymi na centralnym filarze z kamienia (prawdopodobnie XVI w.), od zachodu (tzn. od ul. Gliwickiej) – z żaglastymi sklepieniami z cegły (prawdopodobnie XVIII w.) oraz częściowo ze sklepieniami odcinkowymi na belkach stalowych (koniec XIX lub XX w.). W piwnicach zachowane proste kamienne portale oraz kamienne łuki sugerujące zejście do dawnej niższej kondygnacji (od ul. Gliwickiej i od Rynku 2). Parterowe pomieszczenie północno-wschodnie nakryte drewnianym stropem z rozetą na środkowej belce (polichromie z dekoracjami cęgowymi i roślinnymi, 2012 r.); sień nakryta sklepieniami sieciowymi z profilowanymi żebrami, pomieszczenia zachodnie – sklepieniami krzyżowymi. Zachowane pozostałości kamiennych portali: na dawny dziedziniec i do piwnic. Na piętrze pomieszczenie narożne nakryte drewnianym stropem z belkami wspartymi na dwóch podciągach (część elementów dekoracyjnych stropu, wtórna z 1958 r.) polichromie z dekoracjami roślinnymi (datowanie niepewne, w dużej mierze zrekonstruowane i częściowo lub całkowicie przemalowane w 1958 r.). Także w pomieszczeniu po stronie południowej strop wsparty na belkach. Sala zachodnia nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami z wykonanymi w stiuku dekoracjami roślinnymi (prawdopodobnie XVIII w.), wejście do nich przed portal kamienny zwieńczony belkowaniem (prawdopodobnie XVII w.).



Strop na piętrze

Dodatkowe informacje, przebudowy:
Budynek jest wymieniony wśród objętych wielkimi pożarami miasta 6 VIII 1701 r. oraz 9 VII 1746 r. Przed pożarem w 1746 r. wartość katastralną zabudowań oceniono na 670 talarów. W 1755 r. sprzedano go za 550 talarów. Natomiast wartość kolejnych sprzedaży z 30 III 1796 i 25 V 1805 r. wyniosła 1800 talarów, jednakże według katastrów jego wartość była niższa, odpowiednio: w 1765 r. - 765 talarów, a w latach 1800-1840 – 1000 talarów. Pozwala to domniemywać, że był kilkakrotnie przebudowywany w XVIII w. i prawdopodobnie wtedy powstało niższe skrzydło południowe i niewielkie skrzydło wschodnie oraz zabudowano domniemane podcienia od ul. Gliwickiej.

XIX w. – Usunięto przypory (od strony ul. Gliwickiej)

1886 – na 100 lecie firmy „H. Sedlaczek” przebudowano budynek i ozdobiono malowidłami ściennymi. W winiarni znalazły się m.in. portret Augusta II króla Polski i elektora Saksonii, który według niepotwierdzonej tradycji miał tu przebywać w 1697 r.

1909/1910 – Nieokreślone przebudowy (proj. Emanuel Dziuba).

Około 1909–1913 – Nadbudowa mansardy od ul. Gliwickiej.

1913 r. - Przebudowa wejścia do winiarni na okno oraz przebudowy we wnętrzach (projekt Karl Korbsch).

1929–1930 - Przebiciem nowego wejście od ul. Gliwickiej i zaślepienie starego wejścia, rozbudowa sanitariatów w części tylnej (projekt Konrad Güntzel, obecnie istnieje wejście w pierwotnym miejscu)

1954 – wymiana więźby dachowej i pokrycia dachowego (papę zastąpiono gontem); zastąpienie dekoracji ponad bramą nowymi (w tym usunięcie herbu Prus z datą założenia winiarni Sedlaczek – 1786); usunięcie XIX-wiecznych malowideł we wnętrzach, (projekt Józef Sage i Paweł Spałek).

1958 – drewniane stropy nad I piętrem podwieszono na stalowych belkach oraz uzupełniono ubytki. Podczas tych prac odkryto pozostałości polichromii, które uzupełniono. (Prace przeprowadził zespół konserwatorski: Tadeusz Knaus i Zofia Medwecka.) Ze względu na niewłaściwą metodę konserwacji już w 1958 r. nie można było odróżnić elementów oryginalnych od zrekonstruowanych. Nie zachowała się także dokumentacja fotograficzna tych prac. Należy zwrócić uwagę, że wszystkie rzeźbione rozety w belkach są dosztukowane (częściowo oryginalne mogą być jedynie rozety na sosrębach). Oryginalnymi polichromiami wydają się być niewielkie fragmenty w północno-wschodnim narożniku.

1993–1994 – Remont pomieszczeń muzealnych na I piętrze.

2008 – Ponownie przebito drzwi od strony Rynku (w miejsce okna z 1913 r.).

2011–2014 – Remont wnętrza parteru. Odsłonięcie wnęk w ścianach oraz drewnianego stropu nad pomieszczeniem parteru.


     


"głowa Polaka"

Narożna lampa

Tablica pamiątkowa

Portal, fot. 1933 r.

Portal boczny

Elewacja boczna, ok. 1945 r.

Sień

Strop na parterze

Portal na piętrze

Dekoracje stiukowe na piętrze

Najstarsze zachowane zdjęcie budynku
z około 1900 r.

 
 

Bibliografia, archiwalia, odnośniki:

Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Zespół nr 1441, Akta miasta Tarnowskich Gór, sygn: 231 – 232 (Bürger Rolle der Stadt Tarnowitz); 2216 – 2230 (Feuer Societaets-Catastrumder Stadt Tarnowitz etc.)

Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Rep. 135, nr 700, Chronik der Stadt Tarnowitz erfasst von Lehrer C. Winkler in Tarnowitz.

Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej,
• Wycinek prasowy z 1940 r. (bez sygnatury): Aus einem traditionsreichen Handelskontor, 
• dokumentacja fotograficzna

Urząd Miejski w Tarnowskich Górach, Archiwum Zakładowe (archiwum budowlane),
• sygn: A 494, A 495 i A 1875

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach, Archiwum, • sygn. 1227a II - 1231 a II; • dokumentacja fot. 7636, 9823

Jan Nowak, Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry 1927, s. 85-86.

Józef Sage, Dom Sedlaczka [w:] Historia Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej (1954 – 2002), Tarnowskie Góry 2004, s. 49-51.


         

© Fundacja Kruszce Śląska, 2018