Adres współczesny:
Rynek 4

Numer dawnej hipoteki:
- 4 (od 1746 r.)

Adresy historyczne:
- Ring 4 (do 1914)
- Rynek 4 (1924–1939)
- Ring 4 (1939–1944)
- Rynek 4 (1945–1950)
- Plac Stalina 4 (1950–1956)
- Rynek 4 (od 1956)

Data budowy: 1896-1898

Architekt: Hermann Guth

Inwestor: gmina miejska

Właściciele:
1673–1674: Margareta Malcherowicowa
1675–1703: Adam Dzielawski
1746: Johann Schindler
1765: Johann Fesser
1797–1861: Królewski Górnośląski Urząd Górniczy (Königliches Oberschlesisches Bergamt zu Tarnowitz)
1861–1895: fiskus sądowy
od 1895: gmina miejska


     
Deutsch / Niemiecki
strona główna
obiekty:
ul. Bondkowskiego
ul. Gliwicka
ul. Górnicza
ul. Krakowska
Rynek
ul. Sienkiewicza
ul. Szymały
ul. Tylna
ul. Wajdy
ul. Zamkowa
pl. Żwirki i Wigury
osoby
bibliografia
plan miasta
 
 
 


     

 

 
 

 

Opis:
Narożny budynek na planie wieloboku, z wewnętrznym kwadratowym dziedzińcem. Trójkondygnacyjny z wysokim poddaszem, murowany z granitu, piaskowca i cegły. Elewacje o formach eklektycznych nawiązujących do późnego renesansu, ceglane w części parteru – z piaskowca.



Widok od Rynku, fot. 2011 r.

Fasada od strony Rynku z nieznacznym ryzalitem w cześć zachodniej, w którym na wysokości okien pierwszego piętra — nisza z rzeźbą tzw. Gwarka (pierwotnie znajdowała się tu figura Georga Hohenzollerna), pod nią kartusz z herbem Hohenzollernów, zaś powyżej – balkonik. W schodkowym szczycie ryzalitu – zegar. W część centralnej tej elewacji, na parterze trójarkadowy podcień wsparty na kolumnach. Nad środkową arkadą, w której zworniku umieszono głowę w corona muralis, balkonik. W narożniku fasady dodatkowe wejście, a nad nim spiętrzony wykusz zwieńczony hełmiastym zadaszeniem. Między pierwszym a drugim piętrem narożnika kartusze z herbami: (od lewej) Donnersmarcków, Prus, Tarnowskich Gór, Cesarstwa Niemieckiego i Śląska; kondygnacja wyżej lata budowy: 1896-1898. W elewacji od strony ul. Górniczej także nieznaczny ryzalit w część południowej, w nim niewielki spiętrzony wykusz, a nad nim schodkowy szczyt. Okna i otwory wejściowe na parterze – prostokątne zamknięte łukiem półokrągłym, na pierwszym piętrze biforia zamknięte łukiem kotarowym, pozostałe okna – prostokątne, z wyróżniającym wieloczęściowym oknem sali rady miejskiej (cała stolarka drzwiowa i okienna nowa z przełomu XX i XXI w.). Dachy wielospadowe, z lukarnami i pinaklami, od strony rynku dach zwieńczony jest wieżyczką z dzwonem zegarowym (pierwotnie nad wieżyczką znajdowała się iglica z wiatrowskazem w formie chorągiewki — usunięta w ostatnich latach).



Elewacja od strony Rynku. 2018 r.

W głównej klatce schodowej zwraca uwagę ozdobna, kuta balustrada, a w sali rady miejskiej drewniane pilastry z kartuszami, na których wyobrażono znaki cechów miejskich. Pomieszczenie to nakryte jest drewnianym pseudosklepieniem o trójlistnym przekroju. Cześć stiukowych dekoracji zachowała się w dawnym mieszkaniu burmistrza na drugim piętrze, a elementy dawnego wyposażenia, m.in krzesła (z sali rady miejskiej) czy herby (identyczne jak na elewacji) na szafce w sekretariacie.

Głowna klatka schodowaj, fot. 2005 r.

Sala rady miejskiej, fot. 2009 r.

 

     

 

 



Figura tzw. Gwarka i herb Hohenzollernów



Detal architektoniczny kapitel kolumny
w arkadzie przy wejściu głównym



Detal architektoniczny w zworniku arkad



Herb Tarnowskich Gór



Herb Cesartwa Niemieckiego



Herb Prowincji Śląskiej



Detal architektoniczny: lata budowy

 



Kapitel pilastra w sali rady miejskiej
z gmerkiem cechu malarzy



Dekoracje stiukowe na suficie dawnego mieszkania burmistrza, fot. 2005 r.

 
 

Dodatkowe informacje, przebudowy:

Znajdujący się na tym miejscu budynek spłonął podczas pożaru w 1746 r., jego wartość według katastru wynosiła wtedy 310 talarów. Odbudowano go jednak i prawdopodobnie powiększono, bo w 1765 r. wart był już 710 talarów. Prawdopodobnie w 1795 r. został on nabyty przez Królewski Górnośląski Urząd Górniczy (Königliches Oberschlesisches Bergamt zu Tarnowitz). Około 1811 r. znacząco powiększono budynek tej instytucji oraz dobudowano skrzydła od strony obecnej ul. Górniczej (stajnie). Po rozbudowie wartość katastralna wynosiła 1430 talarów (w tym 475 talarów warte były wspomniane stajnie). Z zachowanych z tego okresu planów wynika, że znaczną część budynku zajmowało mieszkanie ówczesnego dyrektora, Augusta Boscampa-Lasopolskiego. W 1840 r. ponownie powiększono budynek. Zlikwidowano mieszkanie dyrektora, a jedno z pomieszczeń zajął Sąd Górniczy (Berggericht). Po reformie sądownictwa w 1849 r. urządzono tu także komisję sądową. W roku 1861 r. zlikwidowano Urząd Górniczy, a budynek przejęty został przez administrację sądowniczą. Na jej potrzeby z tyłu, przy ul. Górniczej, powstał ok. 1866 r. budynek więzienia (istniejący do dziś). W latach 1879-1895 działał tutaj sąd rejonowy. Po wybudowaniu w 1894 r. nowych gmachów sądu (ul. Opolska) stary budynek zburzono.



Dawny budynek Urzędu Górniczego, później sądu rejonowego, fot. ok. 1894

Obecny Ratusz. W 1894 r. powiatowy inspektor budowlany Fritz Schulz przedstawił projekt nowego ratusza. Nie został on zaakceptowany do realizacji, stąd też zwrócono się do Berlińskiego Związku Architektów o rozpisanie konkursu na projekt nowego ratusza. Ogłoszono go w „Deutsche Bauzeitung” i w „Zentralblatt der Bauverwaltung”. W ogłoszeniach sformułowano, że ratusz powinien mieć dwa sklepy na parterze, mieszkanie dla burmistrza na piętrze i salę rady miejskiej o powierzchni 120 m2 na drugim piętrze. Koszt budowy nie powinien przekroczyć 130 000 marek. Należało dostarczyć rysunek perspektywiczny z widokiem ratusza z rynku, rzuty w skali 1:150 i rysunki elewacji w skali 1:100. Nagrodą za pierwsze trzy miejsca było odpowiednio: 1000, 600 i 400 marek. Termin nadesłania projektów ustalono na 7 października 1895 r.
21 października poinformowano o rozstrzygnięciu: pierwszą nagrodę oraz 800 marek otrzymał Karl Wilde, rządowy budowniczy z Berlina za projekt opatrzony hasłem „sketch only”; drugą nagrodę oraz 600 marek - Hermann Guth, architekt z Berlina-Charlottenburga za projekt z hasłem „Vielleicht?”; dwie trzecie nagrody po 300 marek otrzymali Hans Rösener, krajowy inspektor budowlany z Berlina za projekt z rysunkiem podkowy oraz Ismar Herrmann, rządowy mistrz budowlany z Berlina za projekt z mottem „Noch einer”. Wyróżniono także Georga Zeidlera, rządowego kierownika budowlanego z Glatzu, za projekt z mottem „Eile”.
Władze miejskie do realizacji wybrały jednak nagrodzony drugim miejscem projekt Gutha. W styczniu 1896 r. Hermann Guth przedstawił ostateczny projekt, z niewielkimi zmianami zasugerowanymi zapewne przez zleceniodawcę. Kubatura budynku wyniosła 10 880 m3. Budową rozpoczętą w 1896 r. kierował Carl Benjamin Szameitke. Większość prac wykonała tarnogórska firma Emanuela Dziuby. W dolnych partiach budynku użyto śląskiego granitu i piaskowca, a cegły sprowadzono z okolic Bolesławca. Roboty kowalskie, w tym kutą balustradę, wykonała firma Gustava Trelenberga z Wrocławia, dekoracje kamieniarskie – firma Schilling z Berlina, centralne ogrzewanie — Minsapost & Prauser z Wrocławia. Drewniane pseudosklepienie sali rady miejskiej — firma tarnogórskiego mistrza ciesielskiego Otto Kotzulli. Ratusz został uroczyście poświęcony 11 sierpnia 1898 r., w obecności prezydenta regencji, Friedricha von Moltkego (1852–1927) i hrabiego Guida Henckel von Donnersmarcka (1830–1916).



Gustav Trelenberg, projekt balustrady

15 listopada 1899 r. uroczyście odsłonięto rzeźbę w niszy na fasadzie ratusza przedstawiającą współzałożyciela miasta, margrabiego Georga Hohenzollerna. Zgodnie z ówczesnymi relacjami było to dzieło Kiesewettera z Wrocławia. Był on jednak tylko projektantem, a statuę wykonał miejscowy rzeźbiarz i kamieniarz, Gustav Erdelt. W 1934 r. rzeźbę usunięto i zniszczono. Podczas hitlerowskiej okupacji w roku 1941 została wykonana kopia figury, ale i tę zniszczono w 1954 r. Cztery lata później, 1958 r. ustawiono w niszy figurę tzw. Gwarka wykonaną najprawdopodobniej przez Edmunda Halke. W 1946 r. przebudowano klatkę schodową w południowo-zachodnim narożniku na biura (obecnie pozostały dwie klatki schodowe).
W 1994 r. wyremontowano dach i wybudowano nową (na wzór starej) wieżyczkę, a na początku XXI w. systematycznie wymieniono całą oryginalną stolarkę okienną i drzwiową.



Delegacja SMZT (na zdjęciu Jerzy Spałek) w warsztacie rzeźbiarza Edmunda Halka

 

     

 


Budynek Górnośląskiego Królewskiego Urzędu Górniczego, ok. 1811 r.


Projekt przebudowy
dachu Urzędu Górniczego, 1840 r.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


I nagroda - Karl Wilde


II nagroda - Hermann Guth


III nagroda - Hans Rösener


III nagroda - Ismar Herrmann


Wyróżnienie - Georg Zeidler


Gustav Erdelt,
figura Georga Hohenzollerna z 1899 r.


Willi Labisch przy replice figury Georga Hohenzollerna, 1940-1941 r.

 

 
 

Bibliografia, archiwalia, odnośniki:

Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Zespół nr 1441, Akta miasta Tarnowskich Gór, sygn: 231 – 232 (Bürger Rolle der Stadt Tarnowitz); 2216 – 2230 (Feuer Societaets-Catastrumder Stadt Tarnowitz etc.); sygn.: 455-467 (dokumentacja dotycząca projektu i budowy ratusza)

Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Rep. 135, nr 700, Chronik der Stadt Tarnowitz erfasst von Lehrer C. Winkler in Tarnowitz.

Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej,
• dokumentacja fotograficzna i ikonograficzna

Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu,
• Zespól OBB I, sygn.: 819, 820, 821, 822 i 823

Technische Universität Berlin, Architekturmuseum

Urząd Miejski w Tarnowskich Górach, Archiwum Zakładowe (archiwum budowlane),
• sygn:A 205; A 206; A 208; A 209; A 210; A 329; A 519; A 521; A 941

Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000.

Robert Kurpiun, Die Oberschleschische Bergschule zu Tarnowitz [w:] „Der Landbote. Tarnowitzer Kreis-Kalender - 1918”, Kattowitz OS, 1917.

Das neue Rathaus in Tarnowitz, „Zeitschrift für Bauwesen”, R. 51, 1901, s. 562-567, il. 55-57. (polskie tłumaczenie: zobacz aneks poniżej)

Rainer Slotta, Das Carnall-Service als Dokument des Oberschlesischen Metallerzbergbaus, Bochum 1986.

 


     

 


Projekt okna z sali rady miejskiej,
Archiwum Zakładowe Urzędu Miejskiego

 
             
 

Aneks:

Nowy ratusz w Tarnowskich Górach.
(Z rycinami na kartach 55 do 57 w Atlasie)

Projekt tarnogórskiego ratusza powstał w wyniku konkursu, rozpisanego przez berliński Związek Architektów w roku 1895 wśród swych członków na zlecenie miasta Tarnowskie Góry. Spośród 17 prac, przyjęto projekt wyróżniony drugą nagrodą bez większych zmian i zlecono autorowi projektu, profesorowi H. Guthowi z Charlottenburga dalsze rozpracowanie osobliwego projektu. W latach 1896 do 1898 doszło do realizacji budowy. Według oceny komisji konkursowej projekt prawie w całości odpowiadał postawionym warunkom. Szczególna uznanie uzyskało dostojne wejście, którego przedsionek umożliwiał dostęp do dwóch sklepów. Założenia pięter uznane zostały za udane i praktyczne. To samo dotyczyło architektury, która z uwagi na szczupłość środków budowlanych musiała być ograniczona, jednak nie ucierpiał na tym charakter ratusza, a tylko zyskał poprzez znakomite rozwiązania. Przewidzianym pod budowę terenem była parcela, na której wcześniej znajdował się urząd górniczy wolnego miasta Tarnowskich Gór. Znajduje to uzasadnienie w nazwie ul. Górniczej, której wlot na rynek miejski znajdował się właśnie tutaj. W roku 1865 zabudowania znajdujące się na tej parceli przeszły w gestię władz sądowych, które umieściły tam aż do roku 1894 sąd rejonowy.

Parcela położona jest po dłuższej stronie południowej rynku naprzeciw kościoła ewangelickiego, który w roku 1899 w umiejętny sposób został przez architekta monachijskiego Seiffhardta przebudowany w ten sposób, że tworzy właściwą przeciwwagę dla nowego ratusza. Część frontowa ratusza, zwrócona w stronę rynku, otrzymała oprócz wspaniałego przedsionka również wysunięty na wysokości wszystkich kondygnacji cały fronton. Za wysokimi oknami na drugim piętrze znajduje się sala posiedzeń, której strop dotyka konstrukcji dachowej. Strona zwrócona do ulicy Górniczej potraktowana została umiarkowanie. Otrzymała jednak w swej wysuniętej ścianie szczytowej motyw, zamykający w korzystny sposób ze swym sięgającym przez dwa piętra wykuszem. Znacznie przewyższa leżące naprzeciw domy mieszczańskie oraz jest miejscem, gdzie wpada ulica poprzeczna do ul. Górniczej. Przewidziany w projekcie wystrój zewnętrzny wykusza nie doczekał się realizacji w przeciwieństwie do narożnika ul. Górniczej, który jako zakończenie wieży dał podstawo do bogatego zdobnictwa.

Jak pokazuje rzut poziomy /ilustr. 2 do 4 / warunki świetlne są wszędzie korzystne dzięki temu, że po stronie podwórka więziennego mającego wjazd z ulicy Górniczej, można było również umieścić okna. Budowla usytuowana jest wokół prostokątnego podwórka, które wprawdzie jest ograniczone w swych rozmiarach 7 x 11 metrów, lecz dla oświetlenia przyległych korytarzy, schodów i pomieszczeń jest wystarczające. Korzystne położenie ratusza wykorzystane zostało w ten sposób, że w pomieszczeniach parterowych ulokowano dwa sklepy wraz z przynależnymi mieszkaniami kupieckimi. Trzem stropom przedsionka odpowiadają wejście środkowe oraz dwa boczne kantory. Wejścia do sklepów wbrew pierwotnym założeniom umieszczono od ulicy /rys. 5/. Trójkierunkowe schody wysuniętego przedsionka, znajdują się w osi głównego wejścia i prowadzą od piwnicy aż po drugie piętro, umożliwiając dojście na pierwszym piętrze do pomieszczeń biurowych zarządu miejskiego oraz na drugim piętrze, po jednej stronie do odgrodzonego szklanymi drzwiami mieszkania burmistrza, natomiast po drugiej stronie do auli posiedzeń rajców miejskich, z szatnią i ubikacją. Artystyczne ozdobienie klatki schodowej malowidłami pozostawiono na czas późniejszy. Poza tym przewidziano jeszcze dwie klatki schodowe boczne w tylnym skrzydle, z których jedną jako klatkę schodową do mieszkania burmistrza, drugą - jako schody do biblioteki ludowej na pierwszym piętrze i do mieszkania dozorcy na drugim piętrze. Obie boczne klatki schodowe prowadzą od piwnicy aż po strych i wykonane są z cementu ozdobnego. Główne schody wykonane zostały z granitu. Balustrady schodów wykonano z kutego żelaza. Ściany i stropy klatek schodowych wykonane zostały z materiałów ogniotrwałych. To samo dotyczy korytarzy zakończonych sklepieniami. W zasadzie piwnice posiadają stropy sklepieniowe, natomiast stropy pomieszczeń biurowych i mieszkalnych, jak i sklepowych wykonane zostały metodą Kleina i też są ognioodporne. Konstrukcja dachowa wykonana została z drzewa. Korytarze, ubikacje i łazienki otrzymały posadzki płytkowe a salon w mieszkaniu burmistrza parkiet. Dla wszystkich pozostałych podłóg użyto drzewa sosnowego.

Pomieszczenia urzędowe usytuowane są na pierwszym piętrze /ilustr. 4/ w ten sposób, że ta dla burmistrza, sekretarza, urzędu finansowego i kasy miejskiej z przylegającym tresorem, tworzą zwarty zespół i tam, gdzie to jest potrzebne, są połączone drzwiami, tworząc zwarty zespół przy głównych schodach. Również i urząd meldunkowy z obszerną, położoną po stronie podwórza registraturą, jest tu korzystnie ulokowany. Do Urzędu Stanu Cywilnego można dostać się przez poczekalnię z korytarza przy klatce schodowej. W szeregu pomieszczeń od strony ul. Górniczej znajduje się mała sala posiedzeń oraz biuro budowlane. Od strony więzienia, po obu stronach dodatkowej klatki schodowej, położone jest pomieszczenie dla komisji oraz biblioteka ludowa. Mieszkanie burmistrza na drugim piętrze /ilustr. 2/ ma sześć pomieszczeń z bogatym wystrojem, mieszkanie dozorcy dwie izby i kuchnię. W piwnicach ulokowano centralne ogrzewanie grawitacyjne wraz z pomieszczeniem na węgiel, piwnice dla burmistrza dozorcy oraz dla dwóch kupców, komory zastawczej i dla urzędu miejskiego.

Jak pokazują widoki /rys. 55, 56 i ilustr. 5/, znajduje potwierdzenie przytoczone na początku artykułu stwierdzenie komisji konkursowej o celowości projektu. W bogaty sposób do głosu oprócz architektury doszło i zdobnictwo, poprzez ornamentykę i herby ozdobne. Główną ozdobę ściany szczytowej stanowi podarowany przez powiat i zaprojektowany przez Kiesewettera z Wrocławia posąg Jerzego Pobożnego, który jako margrabia Brandenburg-Ansbach otrzymał w lenno państwo bytomsko-tarnogórsko-opawskie [w rzeczywistości otrzymał Księstwo Karniowskie i Państwo Bytomskie] oraz który przyznał w roku 1526 wsi Tarnowskie Góry [Tarnowitz] prawa miejskie i herb [w rzeczywistości był jednym ze współzałożycieli Tarnowskich Gór, nie nadał jednak wsi praw miejskich, a nie nadał miastu herbu]. Dlatego też Tarnowskie Góry uważają się dumnie jako twór Hohenzollernów. Pod posągiem umieszczony jest herb Hohenzollern-Ansbach. Herb wolnego miasta górniczego Tarnowskie Góry znajduje się na rogu wykuszu pomiędzy wieńcem z czterech równoważnych herbów: państwa niemieckiego, królestwa Prus, prowincji Śląskiej oraz hrabiego von Henckel-Donnersmarcka. W balustradzie małego balkonu przed salą posiedzeń znajdują się płyty z piaskowca, przeznaczone na dalsze ozdoby herbowe. To samo dotyczy balustrady nad głównym wejściem. Również powierzchnie piaskowca pod rynnami i dolne parapety wykusza na rogu, przeznaczone na inskrypcje. Ze swoim wysoko ponad chodnikiem położonym parterze, z wysokimi ponad 4 metry pomieszczeniami, szerokimi oknami i utrzymanymi w spokojnym tonie ścianami, budynek ratusza zapewnia pełen spokoju i dostojeństwa widok poprzez właściwie dobrane formy architektoniczne potęgowane jeszcze właściwym podziałem płaszczyzn i otworów, jak i prawidłowym rozdziałem ozdób i różnokolorowych materiałów budowlanych.

Obywatelska siła bogatego w rzemiosło miasta, będzie przez ratusz z jego wyniosłym dachem dobrze reprezentowana. Stanowi dla Tarnowskich Gór i jego nie specjalnie bogatego w architekturę otoczenia, pewien wzorzec, którym serce i umysł pracowitych obywateli może się cieszyć.

Wykonanie budowy, dla której dokumentację roboczą dostarczył profesor Guth, nastąpiło na podstawie indywidualnych zaleceń pod nadzorem rady miejskiej. Większość robót zlecono śląskim przedsiębiorcom. Lepsze roboty kowalskie wykonano przez Trelenberga we Wrocławiu. Roboty kamieniarskie wykonała i dostarczyła firma Schilling z Berlina, natomiast roboty stolarskie przedsiębiorstwa z Raciborza, Gliwic i Tarnowskich Gór. Centralne ogrzewanie zrealizowała firma Minsapost i Prauser z Wrocławia. Wszystkie pozostałe prace są dziełem rzemieślników z Tarnowskich Gór. Budulec użyty na cokół to śląski granit. To samo dotyczy użytego piaskowca. Mury wypełniono czerwoną cegłą z okolic Bolesławca. Cegły ścian od podwórza położone ostały na zaprawie wapiennej. Wysokie wyniosłe dachy, które nad okapnikiem posiadają drobne wysunięcia przykrywające główny gzyms nie wymagają ciężkich i wysokich rynien prostokątnych, a tylko rynny zwykłe powszechnie stosowane, otrzymały pokrycie z brązowych dachówek z Ruszowa, które założyła firma Gimmer z Wrocławia. Przykrycia wykusza i wieżyczki wykonane zostały przez tę samą firmę, lecz dachówkami o mniejszym formacie. Szpiczaste zakończenia wykonane zostały z miedzi. Przy wewnętrznym wykończeniu należy, oprócz klatki schodowej, wyróżnić jeszcze salę posiedzeń rady miejskie. Wykonany w przekroju listka koniczyny drewniany sufit przez mistrza stolarskiego Kotzullera [winno być: Otto Kotzulli] z Tarnowskich Gór rozpięty jest wysoko aż do dachu nad pomieszczeniem /rys. 57/, które w swym wąskim boku otrzymuje światło dzięki wielkiej liczbie okien, natomiast przeciwna ściana pozostała wolna na wykonanie w późniejszym czasie malowidła. Wysokie boazerie oraz inne bogate wykończenia stolarskie sali, przyczyniły się do jej zgodnego z przeznaczeniem wyposażenia. Koszty budowy, osadzonej na podłożu piaskowym niestwarzającym żadnych trudności wyniosły 166.000 marek, z tym że nie wliczono w to kosztów wyburzenia znajdującego się tam budynku sądowego, honorarium dla architekta oraz kosztów kierowania budową. Przy 640 metrach kwadratowych zabudowanej powierzchni, cena jednego metra kwadratowego wynosi 260 marek. Kubatura budynku licząc od posadzki piwnicy do wysokości 1,30 metra ponad posadzkę dachu, wynosi 10.880 m. Koszt 1 m3 zabudowania wynosi 15,26 marek. Koszt nadzoru budowlanego, honorarium architekta oraz wyposażenie meblowe /5.000 marek/ wyniosły razem jeszcze 18.000 marek. Oprocentowanie jest bardzo korzystne, ponieważ przypada na biura i salę posiedzeń wraz z przyległymi pomieszczeniami roczny nakład 3.400 marek.

Tłumaczył: Rainchold Wachmann

Źródło: Das neue Rathaus in Tarnowitz, „Zeitschrift für Bauwesen”, R. 51, 1901, s. 562-567, il. 55-57.


     

 

 

 


Ilustr. 1,plan sytuacyjny



Ilustr. 2, II piętro



Ilustr. 3, parter



Ilustr. 4, I pietro



Ilustr. 5, widok z Rynku



Rys. 55, widok od Rynku



Rys. 56, widok od ul. Górniczej



Rys. 57, przekroje

 

© Fundacja Kruszce Śląska, 2018-2019