Adres współczesny:
ul. Stefana Szymały 1

Numer dawnej hipoteki:
- 131 (w 1765 r.);
- 73 (od 1800 r.)

Adresy historyczne:
- Hinter der Synagoge 1 (do 1922)
- ul. Za Bożnicą 1 (1922–1939 i krótko po 1945 r.)
- Ottestrasse 1 (1939–1944)

Data budowy: prawdopodobnie około 1840 r.

Architekt: nieznany

Inwestor: Rudolfph von Carnall

Właściciele:
1765: Watzlawikin, płociennik
do 1800: Gottlieb Bogatz
1811–1832: Ernst Martini, inspektor hutniczy
1835-1844: Rudolf von Carnall, górmistrz
1853: Thomas Nijok
1864–1878: Feliks Schwillinski, stolarz
1904: Franz Neumann
1908–1911: Hugo Mielchen, mistrz w hucie szkła we wsi Jedlice koło Ozimka
1944: Rudolf Jurzinski, rzeźnik


     
Deutsch / Niemiecki
strona główna
obiekty:
ul. Bondkowskiego
ul. Gliwicka
ul. Górnicza
ul. Krakowska
Rynek
ul. Sienkiewicza
ul. Szymały
ul. Tylna
ul. Wajdy
ul. Zamkowa
pl. Żwirki i Wigury
osoby
bibliografia
plan miasta
 
 
 

Uzupełniające informacje o mieszkańcach:

Gottlieb Bogatz (także Bogacz lub Bogatsch, 1758-1800). Urodził się w ewangelickiej rodzinie w Zielęcicach (Grüningen) nieopodal Brzegu (Brieg). Kształcił się w brzeskim gimnazjum, po czym pracował w hutach w Kluczborku i Małej Panwi. W 1783 r. został przeniesiony do Deputacji Górniczej w Tarnowskich Górach. Zajmował się tu początkowo sprawami finansowymi. W 1785 r. otrzymał tytuł asesora górniczego, w 1789 r. został pierwszym członkiem kierownictwa Deputacji, a w 1798 r. mianowano go nadasesorem górniczym.

Ernst Martini (23 IX 1774, Tarnowskie Góry – 1843), nadradca hutniczy. W 1801 r. został pisarzem hutniczym w Hucie „Fryderyk”, a później mistrzem hutniczym. Od 1803 r. pełnił funkcję inspektora górniczego i hutniczego. W 1804 r. został przyjęty do Bractwa Strzeleckiego, a w 1806 do prawa miejskiego w Tarnowskich Górach. W 1819 r. objął stanowisko królewskiego naddyrektora w Królewskiej Hucie.

Rudolph von Carnall (9 II 1804, Kłodzko – 17 XI 1874, Wrocław), rodzina von Carnalla wywodziła się z kurlandzkiej szlachty. Ojciec Rudolfa - Konrad von Carnall (1760–1840) służył w pruskiej armii, był kawalerem Krzyża Żelaznego I klasy i Orderu Świętego Stanisława, w 1813 r. otrzymał awans na pułkownika. W 1815 r. przeszedł na emeryturę. Ostatnie lata życia spędził w Tarnowskich Górach. Rudolph był jego najmłodszym synem. W latach 1823-–1824 studiował w Berlinie, od 1824 r. pracował w Urzędzie Górniczym w Tarnowskich Górach. W 1831 r. wziął ślub z Emilie von Büttner (1808-1863). Ze związku tego przyszło na świat pięcioro dzieci: Wilhelmine (1833–1887), Anna (1836–1861), Arwid Rudolph (1838–1839), Elisabeth Charlotte (1840) i Clara (1843–1893). W 1833 r. Rudolf został członkiem Bractwa Strzeleckiego, w 1835 r. przyjęty do prawa miejskiego w Tarnowskich Górach. W 1839 r. otrzymał awans na górmistrza (Bergmeister). W 1844 r. przeniesiono go do Wyższego Urzędu Górniczego w Bonn jako asesora, wkrótce awansował na starszego radcę górniczego (Oberbergrat), a w 1847 r. na tajnego radcę górniczego (Geheimer Bergrat). Od 1848 r. pracował w Berlinie. W 1856 r. został dyrektorem Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu i otrzymał tytuł starosty górniczego (Berghauptmann). Od jego nazwiska pochodzi nazwa karnalit (minerał, uwodniony podwójny chlorek potasu i magnezu).


     

 

Rudolph von Carnall

 

 
 

Opis:
Dom na planie prostokąta, parterowy, nakryty dachem naczółkowym. Otwory okienne i drzwiowy – prostokątne.


Filiżanka z "Serwisu Carnalla" z widokiem jego domu, 1844 r.


Widok na dawny dom Carnalla, ok 1942 r.


Widok na dawny dom Carnalla, ok 1950 r.

Dodatkowe informacje, przebudowy:

Według katastrów z lat 1765–1840 dom miał niewielką wartość 110 talarów (w 1840: 130 talarów). Pod koniec XVIII w. tworzył on jedną posiadłość wraz z sąsiednim domem nr 72 (nieistniejącym, znajdował się on nieco zachód od nr 73, a jego wartość szacowano w tym czasie na 140 talarów). Natomiast według katastru z 1843 r. na obu działkach (72 i 73) znajdował się już tylko jeden dom, ale o znacznie wyższej wartości – 1000 talarów, co sugeruję, iż powstał wtedy całkowicie nowy budynek. Warto także dodać, że choć w latach 1800–1832 należał on oficjalnie do Ernsta Martiniego, to w rzeczywistości mieszkała tutaj wdowa Bogatsch z domu Martini (prawdopodobnie siostra Ernsta), a z listów Carnalla do Emilie von Büttner (1827–1828) można wnioskować, że wynajmował tu także mieszkanie Carnall.


     

 


Emanuel Dziuba, projekt dobudowy ubikacji, 1909 r..

 
 

Bibliografia, archiwalia, odnośniki:

Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Zespół nr 1441, Akta miasta Tarnowskich Gór, sygn: 231 – 232 (Bürger Rolle der Stadt Tarnowitz); 2216 – 2230 (Feuer Societaets-Catastrumder Stadt Tarnowitz etc.)

Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Rep. 135, nr 700, Chronik der Stadt Tarnowitz erfasst von Lehrer C. Winkler in Tarnowitz.

Urząd Miejski w Tarnowskich Górach, Archiwum Zakładowe (archiwum budowlane),
• sygn: A 142

Krzysztof Gwóźdź, Bractwo Strzeleckie w Tarnowskich Górach historia i współczesność, Tarnowskie Góry 2008

Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000.

Rainer Slotta, Das Carnall-Service als Dokument des Oberschlesischen Metallerzbergbaus, Bochum 1986.

 


       

© Fundacja Kruszce Śląska, 2018-2019